Ամենայն Հայոց Լուսատուն ( Հովհաննես Թումանյան )

Հոգիս՝ տանը հաստատվել –
Տիեզերքն է ողջ պատել.
Տիեզերքի տերն եմ ես,
Ո՞վ է արդյոք նկատել:

1917 , դեկտեմբերի 27

Տունն այս քառյակում հարկ է հասկանալ մարմին իմաստով․ հոգիս՝ մարմնումս հաստատվել, տիեզերքն է ողջ պատել։ Եթե պատել է տիեզերքը, նշանակում է՝ հոգին և մարմինը ներդաշնակության մեջ են, ինչն էլ դարձնում է այս խոսքերի հեղինակին՝ Հովհաննես Թումանյանին՝ Տիեզերքի տերը։

Բուդդիզմում կա մի հայտնի կոան, որտեղ ասվում է․ «Հանդիպեցիր Բուդդային՝ սպանի՛ր Բուդդային»։ Ի՞նչ է սա նշանակում… Իհարկե, մեկնաբանությունները տարբեր են, ես դրանց չեմ անդրադառնա, այլ կփորձեմ մեկնաբանել և բացատրել ըստ իմ զգացողությունների ու ապրումների և կկապեմ այս միտքը Թումանյանի քառյակի վերջին տողի հետ։ Եթե դու կարծում ես, թե հանդիպել ես Բուդդային, նշանակում է՝ հասել ես կատարելության։ Եթե դու կարծում ես, թե հասել ես կատարելության, նշանակում է՝ կատարյալ չես և սնվում ես պատրանքով ու ինքնաներշնչմամբ։ Դու ինքդ ես քեզ ներշնչում, թե կատարյալ ես, քանզի կատարյալը հայելիներ չունի և ինքն իրեն չի տեսնում։ Ես այսպես եմ մեկնաբանում Հովհաննես Թումանյանի այս քառյակի վերջին՝ «Ո՞վ է արդյոք նկատել» տողը։

Իհարկե, սա բանաստեղծական քառյակ է, և բնական է, որ հեղինակը պետք է որևէ կերպ բացատրեր Տիեզերքի տերը դառնալու գաղտնիքը։ Ահա թե ինչու այս տրամաբանության մեջ Թումանյանը կարող է և իրավունք ունի նկատելու և ներկայացնելու իր անցած փիլիսոփայական ճանապարհի արդյունքը։

Խոսքիս սկզբում նշեցի, որ տունը մարմինն է, բայց եկեք էլ ավելի բացենք և առավել խորն ընկալենք «տուն» ասվածը։ Ի վերջո մարդը նույնպես ՏՈՒՆ է․ տուն, որ իր վրա է ընդունում ձմռան հարվածներն ու աշնան խենթությունները՝ ձյուն, անձրև, կարկուտ, ցնցումներ, արևահար կտուր և այսպես շարունակ։ Տունը պաշտպանում է մեզ, պատսպարում մեզ արտաքին աշխարհից և որոշակիորեն ապահովության զգացում ներշնչում։ Մարդիկ քայլող տներ են իրենց հարազատների համար, և այս բեռը տանելը բնավ էլ հեշտ չէ, քանզի մենք հանուն մեր սիրելիների հարվածներ ենք ընդունում մեզ վրա։ Սրա մասին է Հովհաննես Թումանյանի հաջորդ քառյակը։

Ինչքա՜ն ցավ եմ տեսել ես,
Նենգ ու դավ եմ տեսել ես,
Տարել, ներել ու սիրել, –
Վատը լավ եմ տեսել ես:

1917, դեկտեմբերի 24

«Վատը լավ եմ տեսել» տողը, բնականաբար, պետք չէ հասկանալ ուղիղ իմաստով, քանզի ուղիղ իմաստով անհնար է վատը լավ տեսնել։ Բայց եթե քո հոգին տանն է, այսինքն՝ մարմնում, եթե քո հոգին ու մարմինը ներդաշնակ են, և դու, իբրև մարդ, տան պես կանգուն ես ու գիտե՛ս քո առաքելության անունը, ուրեմն սիրո՛ւմ ես, ստեղծարար ես, ամբողջական ես, և կողմնակի երևույթները, որոնք համարվում են վատ, քեզանից չե՛ն բխում։ Իսկ եթե չե՛ն բխում քեզանից, ուրեմն չունե՛ն իշխանություն քեզ վրա։

Բոլոր տձև ու տգեղ երևույթների հիմքը սիրո պակասն է։ Էլ ավելի պարադոքսալ թող հնչի՝ սիրո պակասը հենց հիմքի բացակայությունն է, որ կա։ Մարդու սրտում բնավորված չարը, խավարը, անհուսալի թվացող հոգեկան տվայտանքներն ու ծանրաբեռնվածությունը սերը բանտարկելու, զնդանի մեջ պահելու արդյունք են։

Ինչո՞ւ չեմ օգտագործում «սիրո բացակայություն» բառակապակցությունը, քանզի, ըստ իս, սերը չի կարող բացակայել․ սերը կարող է բանտարկվել, սառեցվել, մղվել հոգու խորքերը՝ մարդու հոժար կամքով, սակայն այն բացակա չէ։ Պարզապես մարդը, ինչ-ինչ պատճառներով, վախենում է սիրել։

Յուրաքանչյուր ոք, և նույնիսկ Հովհաննես Թումանյանը, բնական է՝ ապրել է ճգնաժամային պահեր, սակայն բարձր ու անխոցելի գիտակցության շնորհիվ նա երբևէ չի զրկել իրեն սիրո վեհ զգացումից։ Ահա թե ինչու գրում է։

Ո՜նց է ժըպտում իմ հոգին
Չարին, բարուն,― ամենքին.
Լույս է տալիս ողջ կյանքիս
Ու էն ճամփիս անմեկին։

1918,Հունվարի 4

Իսկապես, մի ողջ կյանք կարող ես զարմանալ ու հիանալ մարդու ստեղծարարությամբ։ Մարդը ստեղծում է և սպառում իր ստեղծածը, և այստեղ անբնական ոչինչ չկա։ Մարդն, ի վերջո, հանդիսանում է ինքն իր սպառողը։ Լույսը մարդու ընտրությունն է։

Վերում արդեն տարբեր փիլիսոփայական օրինակներով փորձեցի բացատրել, որ այդ ընտրությունը հեշտ ու անխոչընդոտ ճանապարհ մեզ չի խոստանում, բայց ծառայում է մարդկության ապագային։ Մենք ապրում ենք հանուն վաղվա, հանուն վաղվա մենք սպառվում ենք, մարում ենք՝ ինչպես մոմի լույսը, ինչպես երկնքում երկար ժամանակ վառվող աստղը։ Մարում ենք, բայց ինչ-որ ժամանակահատված լույս ենք տալիս․ ոմանք՝ գուցե թույլ լուսավորությամբ, ոմանք էլ՝ պայծառ, ինչպես Հովհաննես Թումանյանը։

Թումանյանական լույսը մինչ օրս լուսավորում է մեր ժողովրդի ուղին և, ինչու ոչ, ամբողջ մարդկության, քանզի Հովհաննես Թումանյանը միայն մերը չէ։

Քանի՜ ձեռքից եմ վառվել,
Վառվել ու հուր եմ դառել,
Հուր եմ դառել՝ լույս տըվել,
Լույս տալով եմ ըսպառվել:

1917, դեկտեմբերի 24

Այս քառյակը վերահաստատում է այն ճշմարտությունը, որ մենք՝ սպառվելով հանդերձ, վերականգնվում ենք և կրկին ու կրկին վերագտնում մեր ներսի լույսը։ Ինչպես կասեր Եղիշե Չարենցը․

Անտառը թափում է իր սաղարթը,
Անտառում հատնում է ու վատնում․
Բայց նայի՛ր — ինչքա՜ն նա զվարթ է,
Ինչքան նո՜ր է — ու մի՛շտ անհատնում։

Ահա՛, այսպիսին է նաև մարդը՝ «նո՜ր է — ու միշտ անհատնում»։ Եթե շատերս ապրենք այս գիտակցումով, ապա մեր կյանքը կփոխվի դեպի լավը, և մարդն ու մարդկությունը անվերջորեն կծաղկեն։

Ցավոք սրտի, իրականությունն այդքան կատարյալ չէ, և աշխարհում շարունակ պատերազմներ ու բաժանումներ են։ Սակայն փիլիսոփայական այս մոտեցումները մեզ հեռու կպահեն նեխումից և կօժտեն անսպառ ստեղծագործականությամբ, որն էլ կօգնի մեզ դիմագրավել և լուծումներ գտնել բարդ իրավիճակներում։

25.08.2025 թ. Տարոն Գլակ