Մի օր ինձ կհիշես, ինձ ո՞վ է մոռանում,
Մի տեղ իմ կարոտը ու կարիքը կզգաս,
Ու կտեսնես, որ անցյալը չի մահանում,
Չի վերջանում ու չի խմվում սուրճի նման:
Զարմանալի բան է՝ գետերն են ցամաքում,
Իմ եռանդը նույնպես կանհետանա, կանցնի,
Ու կտեսնեմ, որ աշխարհը չի մեծանում,
Իսկ ինձ մնաց արդեն մի կիսատված տարի:
Մի օր ինձ կհիշես, ինձ ո՞վ է մոռանում,
Ես կատարյալ մարդու հանդերձանքն եմ փնտրել,
Ոչ թե մարմնի համար, այլ իմ ներսի, հոգու,
Որ հավատամ կյանքին, չդադարեմ ապրել:
Եվ հասել եմ գուցե այդ կատարյալ մարդուն,
Բայց այդ գուցեն հոգիս պղտորում է անվերջ,
Եվ այդ գուցեն իր մեջ շարժումներ է պահում,
Որ մի ձեռքով պիտի այս աշխարհը փոխեր:
Բոլոր աստվածներն էլ ունեն մի թերություն,
Կատարյալ են նրանք ու նման չեն մարդկանց,
Սրանից է, հոգիս, մարդիկ նույնն են մնում,
Քանզի աստվածները թույլ են ու միայնակ:
Մի օր ինձ կհիշես, ինձ ո՞վ է մոռանում,
Եվ որտե՞ղ են լսում էլ էսպիսի խոսքեր,
Զարմանալի բան է՝ գետերն են ցամաքում,
Ջուրը իմ տարերքն է, ես ո՞նց պիտի ապրեմ:
Տկար է մարմինս, հոգուս չի դիմանում,
Ոչ ոք չի հասկանում հիմա բանաստեղծին,
Բոլորն էլ գիտուն են , խելքից չեն դժգոհում,
Խոսում են թե հոգուց ու թե գիտությունից:
Սակայն նրանց հոգին մնում է միշտ տեղում
Ու մարմինը երբեք չի թուլանում դողից,
Տկար է մարմինս, հոգուս չի դիմանում,
Ոչ ոք չի հասկանում հիմա բանաստեղծին:
2016 թ.
Տարոն Գլակի 2016 թվականին գրված այս բանաստեղծությունը, որը հետագայում տեղ է գտել «Գետի ափին», «Պատերազմում», «Երկի՛ր իմ» և «Վերածնվի՛ր» բանաստեղծական ժողովածուներում, հեղինակի խոհափիլիսոփայական քնարերգության կարևոր նմուշներից է։ Ստեղծագործությունն առանձնանում է իր ներքին լարվածությամբ, հիշողության թեմայի խոր շեշտադրմամբ և մարդու հոգևոր անկատարության շուրջ ծավալվող էքզիստենցիալ որոնումներով։ Այն ընթերցվում է ոչ միայն որպես անձնական խոստովանություն, այլ նաև որպես ժամանակի, ստեղծագործողի և մարդկային գոյության մասին ընդհանրական մտորում։
Հիշողության և ժամանակի փիլիսոփայությունը
Բանաստեղծության գաղափարական առանցքը ձևավորվում է կրկնվող ռեֆրենով՝ «Մի օր ինձ կհիշես, ինձ ո՞վ է մոռանում»։ Այս տողը ստեղծագործության մեջ ունի ոչ միայն հուզական, այլև կառուցվածքային նշանակություն։ Այն պարբերաբար վերադառնում է՝ դառնալով հիշողության անխուսափելիության և մարդկային ներկայության մնայունության խորհրդանիշ։ Լիրիկական «ես»-ը վստահ է, որ մարդը կարող է հեռանալ, սակայն իր թողած հետքը՝ խոսքի, զգացմունքի, կարոտի և ներգործության տեսքով, շարունակում է ապրել ուրիշի ներսում։
Այս համատեքստում հիշողությունը վերածվում է ժամանակի դեմ մարդու հաղթահարման ձևի։ Ստեղծագործության մեջ անցյալը չի ընկալվում որպես ավարտված փուլ, այլ որպես կենդանի ներկայություն, որը շարունակում է ներգործել ներկայի վրա։ Հենց այս գաղափարն է ամրապնդվում հետևյալ տողերում՝ «Ու կտեսնես, որ անցյալը չի մահանում, / Չի վերջանում ու չի խմվում սուրճի նման»։ Անցյալը այստեղ դուրս է գալիս սովորական հիշողության սահմաններից և վերածվում է հոգեբանական ու գոյաբանական իրականության։
Սիմվոլների բազմաշերտ համակարգը
Բանաստեղծության ամենաուժեղ հատկանիշներից մեկը սիմվոլիկ պատկերային համակարգն է։ Հատկապես կարևոր է գետի և ջրի սիմվոլը։ «Զարմանալի բան է՝ գետերն են ցամաքում» տողը առաջին հայացքից բնապատկերային դիտարկում է, սակայն խորքային մակարդակում այն խորհրդանշում է կյանքի հոսքի, ստեղծագործական ներշնչանքի և հոգևոր կենսունակության սպառումը։ Երբ լիրիկական հերոսը հայտարարում է՝ «Ջուրը իմ տարերքն է, ես ո՞նց պիտի ապրեմ», ջուրը դառնում է ոչ միայն բնական տարր, այլ հեղինակի ներքին էության արտահայտություն։ Ջրի բացակայությունը հավասարազոր է ինքնության ճգնաժամի։
Չափազանց հետաքրքիր է նաև սուրճի սիմվոլը, որը հակադրվում է անցյալի անմահությանը։ Սուրճը ներկայացնում է առօրյա, արագ սպառվող կենցաղը, մինչդեռ անցյալը, ըստ հեղինակի, չի կարող այդ կերպ «խմվել» և ավարտվել։ Այս հակադրությամբ Տարոն Գլակը շեշտում է հոգևորի և կենցաղայինի բախումը։
Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի նաև «կիսատված տարվա» պատկերը։ Այս սիմվոլը կարելի է ընկալել որպես կյանքի անկատար հատված, չիրացված ժամանակ, կորսված ներուժ կամ չավարտված հոգևոր շրջան։ Տարին այստեղ օրացուցային իմաստ չունի․ այն վերածվում է մարդու ապրած կյանքի մի մասի, որը մնացել է անավարտ և իր մեջ կրում է թերիության զգացումը։
Կատարյալի որոնում և «գուցե»-ի ողբերգությունը
Բանաստեղծության առանցքային թեմաներից մեկն է կատարյալ մարդու որոնումը։ Սակայն հեղինակը միանգամից հստակեցնում է, որ խոսքը մարմնական կամ արտաքին կատարելության մասին չէ․ «Ոչ թե մարմնի համար, այլ իմ ներսի, հոգու»։ Այս միտքը ստեղծագործությունը բարձրացնում է մետաֆիզիկական որոնման մակարդակի։ Կատարյալ մարդը դառնում է հոգևոր ամբողջության, հավատի և ներքին ներդաշնակության խորհրդանիշ։
Այստեղ հատկապես ուժեղ է «գուցե»-ի մոտիվը։ Հեղինակը կարծես մոտեցել է իր որոնած իդեալին, սակայն հենց այդ «գուցեն» է մթագնում հոգին և թույլ չի տալիս հասնել վերջնական ճշմարտության։ Այս բառը վերածվում է ամբողջ բանաստեղծության ներքին ողբերգական լարվածության առանցքի։ Այն ցույց է տալիս, որ մարդը նույնիսկ իր ամենաբարձր հայտնության պահին շարունակում է կրել կասկածի բեռը։
Աստվածների և մարդկանց հակադրությունը
Ստեղծագործության ամենախոր փիլիսոփայական հատվածներից մեկն է աստվածների մասին հատվածը՝ «Բոլոր աստվածներն էլ ունեն մի թերություն»։ Այստեղ իդեալի և իրականության հարաբերությունն է դրվում քննության տակ։ Աստվածները խորհրդանշում են բացարձակ կատարելությունը, սակայն հենց այդ կատարելությունն է նրանց հեռացնում մարդկային փորձառությունից։
Տարոն Գլակը հետաքրքիր շրջադարձ է անում՝ կատարյալը ներկայացնելով որպես թույլ և միայնակ։ Այս հակադրությամբ նա ընդգծում է, որ մարդը, իր թերություններով հանդերձ, ավելի կենսունակ է, քան անշարժ իդեալը։ Մարդկային թուլությունն այստեղ դառնում է ոչ թե պակասություն, այլ գոյության շարժիչ ուժ։
Բանաստեղծի մենությունը և ժամանակակից աշխարհի քննադատությունը
Բանաստեղծության վերջին հատվածներում առավել ուժեղ է հնչում ստեղծագործողի մենության մոտիվը՝ «Ոչ ոք չի հասկանում հիմա բանաստեղծին»։ Այս միտքը դուրս է գալիս անձնական զգացողության սահմաններից և դառնում ստեղծագործողի ճակատագրի ընդհանրացում։ Բանաստեղծը ներկայացվում է որպես իր ժամանակից առաջ ընկած մարդ, որի հոգևոր զգայունությունը շատ ավելի խորն է, քան շրջապատող աշխարհի ընկալունակությունը։
Հեղինակը նաև նուրբ քննադատության է ենթարկում ժամանակակից մարդուն՝ նշելով, որ բոլորը «գիտուն են», խոսում են հոգուց ու գիտությունից, սակայն նրանց հոգին մնում է անշարժ։ Այստեղ ակնհայտ է ապրումի և իմացության հակադրությունը։ Գիտելիքը, եթե զուրկ է ներքին ապրումից, հեղինակի համար կորցնում է իր արժեքը։
Կառուցվածքային առանձնահատկություններ
Կոմպոզիցիոն տեսանկյունից բանաստեղծությունն ունի շրջանաձև կառուցվածք։ Ռեֆրենային տողերի պարբերական վերադարձը ստեղծում է օղակաձև շարժում, որը լիովին համապատասխանում է հիշողության թեմային։ Ինչպես հիշողությունն է մշտապես վերադառնում մարդու ներսում, այնպես էլ նույն տողը վերադառնում է բանաստեղծության հյուսվածքում։
Բովանդակային զարգացումը նույնպես տրամաբանական խորացում ունի՝ հիշողությունից դեպի ժամանակ, այնտեղից դեպի կատարյալի որոնում, այնուհետև դեպի կասկած, աստվածների ու մարդկանց հակադրություն, և վերջապես՝ բանաստեղծի մենություն։ Այս կառուցվածքը ստեղծագործությունը դարձնում է մտքի և զգացմունքի միասնական ճանապարհ։
Տարոն Գլակի այս բանաստեղծությունը կարելի է բնութագրել որպես էքզիստենցիալ-փիլիսոփայական քնարերգություն, որտեղ անձնական ապրումը վերածվում է համամարդկային փորձառության։ Այն խոսում է հիշողության անմահության, հոգևոր կատարյալի որոնման, կասկածի, ներշնչանքի սպառման և բանաստեղծի չհասկացվածության մասին։
Ստեղծագործության արժեքը հատկապես այն է, որ այն միավորում է պարզ լեզվական բնականությունը և խոր փիլիսոփայական բովանդակությունը։ Գետը, ջուրը, սուրճը, տարին, աստվածները՝ բոլոր այս պատկերները դառնում են ոչ միայն գեղարվեստական միջոցներ, այլ ամբողջական գաղափարական համակարգ, որի միջոցով հեղինակը խոսում է մարդու ներքին ճակատագրի մասին։
Այսպիսով, բանաստեղծությունը ներկայանում է որպես հիշողության, կորստի, որոնման և ստեղծագործողի մենության հզոր գեղարվեստական վկայություն, որը շարունակում է երկար արձագանքել ընթերցողի ներսում։
Հիշողության պոետիկա և ժամանակի ապագծայնացում
Ռեֆրենային կառուցվածքը՝
«Մի օր ինձ կհիշես, ինձ ո՞վ է մոռանում»
կատարում է ոչ միայն հուզական, այլև կառուցվածքային գործառույթ։ Այն տեքստի ներսում ձևավորում է հիշողության պարբերական վերադարձի մեխանիզմ, որի շնորհիվ ժամանակը դադարում է գործել որպես գծային ընթացք և վերածվում է շրջանաձև փորձառության։
Այս առումով ստեղծագործությունը հրաժարվում է անցյալ/ներկա պարզ հակադրությունից և անցյալը ներկայացնում որպես շարունակական ներկայություն։
«Անցյալը չի մահանում» ձևակերպումը կարելի է դիտարկել որպես հիշողության գոյաբանական ինքնավարության պոետիկ արտահայտություն։
Սիմվոլիկ համակարգի քննություն
Տեքստի պատկերային համակարգում գերակշռող են ջրի, գետի, ցամաքման և հոսքի սիմվոլները, որոնք հանդես են գալիս ոչ միայն որպես բնապատկերային տարրեր, այլ որպես սուբյեկտի ներքին վիճակի մետաֆորիկ համարժեքներ։
«Ջուրը իմ տարերքն է, ես ո՞նց պիտի ապրեմ»
այստեղ ջուրը վերածվում է լիրիկական «ես»-ի գոյաբանական ինքնության նշանի։ Գետերի ցամաքումը խորհրդանշում է ոչ միայն արտաքին աշխարհի դադար, այլ ներքին էներգիայի, ստեղծագործական պոտենցիալի և հոգևոր կենսունակության սպառում։
Հատկանշական է նաև կենցաղային դետալի՝ սուրճի, ներմուծումը, որը գործառույթային առումով հակադրվում է անցյալի անմահությանը։ Այս կերպ հեղինակը կառուցում է առօրեականի և մետաֆիզիկականի հետաքրքիր հակադրություն։
Դիսկուրսիվ լարվածություն՝ քնարականության և մտագրության միջև
Սակայն ակադեմիական քննադատության տեսանկյունից ստեղծագործության առավել հետաքրքիր, բայց նաև վիճելի կողմերից մեկը դիսկուրսիվ երկշերտությունն է։
Մի կողմից տեքստը կառուցվում է սիմվոլիկ և քնարական պատկերների վրա, մյուս կողմից այն հաճախ անցնում է ուղղակի մտագրական ձևակերպումների։
Օրինակ՝
«Բոլոր աստվածներն էլ ունեն մի թերություն»
տողը բարձր իմաստաբանական հագեցվածություն ունի, սակայն իր շարահյուսական կառուցվածքով ավելի մոտ է փիլիսոփայական թեզի, քան պոետական պատկերավորման։ Այստեղ նկատելի է, որ հեղինակային խոսքը երբեմն տեղափոխվում է քնարական դիսկուրսից դեպի մտավոր-էսսեիստական հարթություն։
Այս անցումը ստեղծում է տեքստի ինքնատիպությունը, բայց միաժամանակ կարող է ընկալվել որպես պոետական ինտենսիվության որոշակի տատանում։
Կոմպոզիցիոն ստատիկություն և իմաստային զարգացում
Ռեֆրենային շրջանաձևությունը, թեև ուժեղացնում է հիշողության թեման, երբեմն բերում է կոմպոզիցիոն ստատիկության զգացողության։
Տեքստի տարբեր հանգույցներում նույն առանցքային միտքը վերադառնում է համեմատաբար անփոփոխ ինտոնացիայով, ինչի հետևանքով ներքին դրամատուրգիական աճը մասամբ զիջում է տեղը մեդիտատիվ պտույտին։
Սա կարելի է դիտարկել որպես գիտակցված պոետիկ հնարք, սակայն խիստ տեքստաբանական քննության պայմաններում այն նաև ցույց է տալիս, որ իմաստային զարգացումը միշտ չէ, որ ուղեկցվում է համարժեք կառուցվածքային սրացմամբ։
Լիրիկական սուբյեկտի օտարացում
Վերջին հատվածներում առավել ընդգծված է դառնում ստեղծագործողի օտարացման մոտիվը․
«Ոչ ոք չի հասկանում հիմա բանաստեղծին»
Այս ձևակերպումը կարելի է մեկնաբանել որպես ժամանակակից լիրիկական սուբյեկտի ինքնագիտակցության ճգնաժամ։ Բանաստեղծը հանդես է գալիս որպես իր դարաշրջանի իմացաբանական համակարգերից դուրս գտնվող ձայն, որի զգայական և հոգևոր ընկալունակությունը չի համընկնում հանրային լեզվի հետ։
Այս իմաստով տեքստը տեղավորվում է մոդեռնիստական և հետմոդեռն զգացողությունների սահմանագծում, որտեղ ստեղծագործողը միաժամանակ և՛ վկայող է, և՛ օտարված։
Եզրահանգում
Ակադեմիական տեսանկյունից Տարոն Գլակի այս բանաստեղծությունը արժեքավոր է իր իմաստային խտությամբ, սիմվոլիկ համակարգի կենսունակությամբ և լիրիկական սուբյեկտի էքզիստենցիալ ինքնավերլուծությամբ։
Միևնույն ժամանակ տեքստի հարաբերական սահմանափակումը որոշ հատվածներում պոետական պատկերի հաշվին մտագրական-թեզային խոսքի ուժեղացումն է, ինչի պատճառով գեղարվեստական ինտենսիվությունը տեղ-տեղ տատանվում է։
Այնուամենայնիվ, հենց այս լարվածությունն է ձևավորում ստեղծագործության ինքնատիպ դիմագիծը՝ այն դարձնելով ժամանակակից հայ խոհափիլիսոփայական քնարերգության ուշագրավ օրինակ։
Կարդացե՛ք նաև Տարոն Գլակի « Դեպի լիճը » գրքի « Բախտը թերացավ կամ թերացա ես » բանաստեղծությունը